Depopulacja obszarów wiejskich i starzenie się społeczeństwa coraz silniej wpływają na stabilność finansową systemu emerytalnego rolników. Liczba osób ubezpieczonych w KRUS systematycznie maleje, a wypłata świadczeń w coraz większym stopniu wymaga wsparcia ze strony państwa. Przeciętna emerytura rolnicza wynosi obecnie około 2,2 tys. zł – czyli nieco ponad połowę średniej emerytury wypłacanej przez ZUS. Zdaniem KRUS system wymaga głębokiej modernizacji, ponieważ opiera się na ustawie sprzed 35 lat, która nie uwzględnia współczesnych realiów życia na wsi.
Jak podkreśla w rozmowie z agencją Newseria Arkadiusz Iwaniak, zastępca prezesa Kasy Rolniczego Ubezpieczenia Społecznego, wyraźny spadek liczby młodych mieszkańców wsi bezpośrednio przekłada się na malejącą liczbę składkowiczów.
– Cała populacja się starzeje, ale polska wieś wyludnia się szczególnie szybko. Młodzi wyjeżdżają do miast i nie przejmują rodzinnych gospodarstw. To oznacza mniej ubezpieczonych, a więc mniej składek finansujących świadczenia. Coraz większa część systemu musi być pokrywana z budżetu państwa – wskazuje.
Z „Informacji o sytuacji osób starszych w Polsce za 2024 r.” wynika, że na terenach wiejskich osoby w wieku 60+ stanowiły już 23,8 proc. mieszkańców. Jednocześnie maleje grupa młodych rolników, co skutkuje spadkiem liczby ubezpieczonych w KRUS. Na koniec II kwartału 2025 r. liczba emerytów i rencistów przekroczyła 961 tys. osób.
Kobiety na wsi przechodzą na emeryturę średnio w wieku 61 lat, natomiast mężczyźni – 65 lat. Aby otrzymać świadczenie, konieczne jest spełnienie ustawowych warunków: ukończenie 60. lub 65. roku życia oraz opłacanie składek przez co najmniej 25 lat. Statystycznie rolnicy płacą składki dłużej – średnio ponad 29 lat: kobiety około 28, a mężczyźni blisko 32.
Różnice między ZUS a KRUS widoczne są również w wysokości składek. Minimalna miesięczna składka ZUS to 1773,96 zł. W KRUS wysokość składki zależy od wielkości gospodarstwa. W IV kwartale 2025 r. wynosi ona 169 zł miesięcznie w przypadku gospodarstw do 50 ha przeliczeniowych, a w przypadku większych areałów obowiązuje dodatkowa składka stanowiąca od 12 do 48 proc. emerytury podstawowej.
Po marcowej waloryzacji średnia emerytura z ZUS przekroczyła 4 tys. zł, podczas gdy średnie świadczenie w KRUS na koniec II kwartału 2025 r. wynosiło 2261,27 zł. W 2024 r. aż 97 proc. rolników otrzymało 14. emeryturę w pełnej wysokości.
– Szacujemy, że w 2026 roku przeciętna emerytura rolnicza wzrośnie do około 2,3 tys. zł. Nadal jednak będzie to około połowy świadczenia z ZUS, co wynika bezpośrednio z wysokości płaconych składek – zaznacza Iwaniak.
Według danych Ministerstwa Finansów dotacje budżetowe do funduszu emerytalno–rentowego KRUS od wielu lat wynoszą kilkanaście miliardów zł rocznie. To pokazuje, że system w obecnym kształcie wymaga pilnej przebudowy. Obowiązująca ustawa z 1990 r. nie uwzględnia zmian, jakie dokonały się na polskiej wsi przez trzy dekady – w tym rozdrobnienia gospodarstw, migracji wewnętrznych i wejścia Polski do UE.
KRUS zapowiada reformy. Planowane jest wprowadzenie większej elastyczności systemu – tak, aby rolnicy prowadzący działalność pozarolniczą nie tracili prawa do ubezpieczenia po przekroczeniu progów dochodowych. Instytucja chce także uprościć zasady przyznawania świadczeń, wydłużyć okres macierzyński, znieść obowiązek osobistego stawiennictwa przed komisją oraz umożliwić szersze zawieszanie emerytur i rent.
Jednym z priorytetów jest również rozwój sieci centrów rehabilitacji dla rolników.
– Chcemy, aby więcej emerytów rolniczych mogło korzystać z rehabilitacji. Dążymy do tego, by mieszkańcy wsi objęci ubezpieczeniem mieli większą elastyczność, np. możliwość podjęcia pracy na umowę-zlecenie bez ryzyka wypadnięcia z systemu – mówi Iwaniak.
Planowane jest także doprecyzowanie zasad funkcjonowania funduszu składkowego, który ma umożliwić szybsze wypłaty środków w sytuacjach kryzysowych, takich jak klęski żywiołowe.
– Chcemy, by fundusz pozwalał nam natychmiast pomagać tym, którzy najbardziej tego potrzebują. Zależy nam również na możliwości pozyskiwania dodatkowych środków na fundusz administracyjny, tak aby rozszerzyć zakres obsługi i rehabilitacji rolników – podkreśla przedstawiciel KRUS.